خوش آمدید

جستجو

تبلیغات





نظام بانکداری اسلامی: تهدیدات و فرصت‌ها

    نویسنده: Flavuius Caba Maria

    مترجم: سید محمود موسوی 

    طی بیش از ربع قرن، بانکداری و تامین مالی اسلامی از ایده و حرف در جامعه مسلمانان به یک صنعت در حال رشد و بالغ تبدیل شد. در بحران مالی اخیر، یکی از موضوعاتی که در دنیا درباره آن بحث‌های زیادی صورت گرفت بانکداری و تامین مالی اسلامی بود. زیرا این نظام در عمل و شکل جذاب است، از زمان شروع بحران مالی به منظور شناسایی ویژگیها، منابع بازیابی، ضعف‌ها، پتانسیل و فرصت‌های رشد، بانک‌های اسلامی بیشتر مورد توجه و تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

    نظام بانک‌داری اسلامی یکی از اجزاء مهم تامین مالی اسلامی است. تامین مالی اسلامی خصوصیات منحصر به فردی دارد که پیدایش آن بر اساس مبانی و مقررات اسلامی (شریعت) است، که این مبانی بیانگر آن است که هر چیزی متعلق به خداوند است و انسان فقط مجاز است که از آن استفاده کند. بنابراین، مقررات متعددی مصرف منابع مالی را هدایت می‌کنند.

    به طور کلی، در ارزیابی اولیه بانک‌داری اسلامی، ویژگی‌های ریسک و حقوق صاحبان سهام قابل توجه است. یکی از ویژگی‌های برجسته بانک‌داری اسلامی ممنوعیت پرداخت سود (ربا) در این سیستم است. در بانک‌داری اسلامی نه جریمه‌ای دریافت نه سودی پرداخت می‌شود، این درحالی است که در روش‌های سنتی بانک‌داری مقدار سود وام و سپرده‌ها از قبل مشخص می‌شود. قوانین اسلامی بازدهی سرمایه را برای وام دهندگان در چارچوب پذیرش سود و زیان در سهم پذیرفته است، دریافت سود بر اساس فعالیت و اجرای واقعی یک پروژه خواهد بود. یکی دیگر از موضوعات برجسته بانکداری اسلامی ویژگی‌ کارآفرینی آن است. این سیستم نه تنها بر روی گسترش تامین مالی تمرکز دارد بلکه توسعه و گسترش تولیدات و خدمات را هم در نظر دارد. در عمل، بانک‌های اسلامی بر روی فعالیت‌های سرمایه‌گذاری مانند تامین مالی با سهام، تامین مالی تجاری و سرمایه‌گذاری در املاک و مستغلات تمرکز دارند.

    بانک‌های اسلامی، مانند بانک‌های سنتی، موسسات سود محور هستند، ولی تمام فعالیت‌های آن‌ها توسط دین مبین اسلام مدیریت می‌شود. قابل ذکر است، اولین پدیده بانک‌داری اسلامی مدرن نتیجه عکس‌العمل گروهی از روشنفکران مسلمان در مقابل استفاده از بانک‌های تجاری سنتی در فعالیت های تجاری بین جوامع تجاری محلی و قدرت حاکم بوده است. کشور‌های اسلامی که مستعمره کشورهای دیگر بودند به این نتیجه رسیدند که، قوانین و مقررات اسلامی حتی در حوزه‌های مالی باید حفظ و رعایت شود. اولین تجربه در خصوص مباحث مالی اسلامی به سال 1963، در کشورهای مصر و مالزی بر می‌گردد. احمد النجار، بدون اینکه اشاره به قوانین شرعیت (به دلیل ترس از واکنش‌های سیاسی)، اولین موسسه پس‌انداز اسلامی را با اصول بدون بهره و مشارکت در سود تاسیس کرد. موسسه پس‌انداز متقاضیان سفر به حج اولین موسسه مالی اسلامی بود که در مالزی راه‌اندازی شد. این موسسه به مسلمانان کمک می‌کرد تا پول خود را برای سفر به مکه پس‌انداز کنند. امروزه، مالزی یکی از بزرگترین کشورهای منتشر کننده صکوک (اوراق قرضه اسلامی) در دنیا و یکی از اصلی‌ترین مروجین و نوآوران نظام بانک‌داری اسلامی می‌باشد.

    بانک‌های اسلامی اولیه در مقیاس ملی راه‌اندازی نمی‌شدند. اما، طی دهه 1970، تعدادی از این بانک‌ها در مقیاس محلی در خاورمیانه و شمال آفریقا راه اندازی شدند. اولین بانک اسلامی به نام بانک جامعه ناصر در سال 1972 در قاهره شروع به کار کرد. به دنبال راه‌اندازی این بانک، بانک اسلامی دوبی در سال 1975 و بانک‌های اسلامی فیصل در سال 1977، در مصر و سودان فعالیت خود را آغاز کردند. دومین مرحل سیر تکاملی نظام بانک‌داری اسلامی، افزایش ظرفیت سیستم در مقیاس بین‌الملل با ایجاد موسسات مالی اسلامی بین‌المللی (بانک توسعه اسلامی در سال 1973) بوده است. مرحله سوم سیر تکامل انتقال کلیه سیستم‌های بانک‌های دولتی به نظام بانکداری اسلامی ‌بود. این نظام در حال حاضر در کشورهای ایران، پاکستان و سودان حاکم است.

    بانک‌های اسلامی اساساً در کشورهای اسلامی فعالیت می‌کنند، اما، در حال حاضر در خارج از این کشورها نیز شروع به فعالیت کرده‌اند. مثلاً، انگلیس یکی از کشورهایی است که موقعیت عالی برای فعالیت مالی اسلامی در خارج از دنیای اسلام فراهم آورده است. امروزه، تقریباً 53 کشور دارای موسسات مالی اسلامی هستند و حداقل در 70 کشور انواع خدمات بانک‌داری اسلامی ارائه می‌شود. همچنین، بدون استثنا، در حال حاضر بانک‌های بزرگ چند ملیتی خدمات و محصولات مالی مطابق با شرعیت اسلام ارائه می‌دهند. بزرگترین بانک‌های اسلامی در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی) واقع شده‌اند.

    طی چهار دهه گذشته، نظام بانک‌داری اسلامی در فرایند سیر تکاملی خود از یک مجموعۀ کوچک در کشورهای اسلامی به مجموعه‌ای سودآور، پویا و رقیبی چابک در سطح بین‌الملل تبدیل شده است. سرمایه بانک‌های اسلامی در سراسر دنیا در پایان سال 2008 نزدیک به 850 میلیارد دلار تخمین زده شده است و انتظار می‌رود سالانه حدود 15 درصد به این مقدار افزوده شود. همچنان که نظام بانکداری اسلامی بخش مهمی از نظام تامین مالی اسلامی به شمار می‌رود، سایر عناصر مانند تکافل (شرکت‌های بیمه اسلامی) صندوق‌های مشترک و اوراق صکوک (اوراق قرضه اسلامی و گواهی‌های مالی) بر رشد جهانی این سیستم می‌افزایند. با توجه به ارزیابی‌های قابل اتکا، وجوه صنعت مالی اسلامی بالغ بر 1000 میلیارد دلار برآورد شده است. به علاوه، فرصت رشد در این بخش قابل توجه است. تخمین زده می‌شود در صورتی‌که سرعت فعالیت‌های این سیستم به اندازه گذشته باشد در یک دهه آینده از لحاظ حجم دو برابر رشد خواهد کرد.

    در دهۀ قبل از بحران مالی، نظام مالی مطابق با شریعت اسلام عملکرد استثنایی را ثبت کرد. دارایی‌ها در طی دو سال دو برابر شد و درآمد خالص در هر سال دو برابر می‌شد. بعضی از موسسات حقوق صاحبان سهام خود را 30 درصد و در بعضی موارد به 40 درصد افزایش دادند. آن‌ها همچنین قادر بودند به طور میانگین دارایی خود را تا 10 درصد افزایش بدهند. حتی اگر این ارقام در مقایسه با موسسات مالی مرسوم که طی سال‌های 2000 تا 2007 ثبت شده‌ است استثنایی هم نباشند، با توجه به چارچوب زمانی و پویایی سیر تکامل بانک‌داری اسلامی می‌توانند قابل توجه باشد.

    بحران مالی جهانی، که در سال 2007 آغاز شد، اولین چالش این بخش مالی در حال رشد بود. ترکش‌های این بحران به اقتصاد واقعی ضربه زد، دو چالش برای بنیاد و فرصت‌های در حال رشد آن‌ها ایجاد کرد. نتایج بحران را می‌توان به دو فاز مهم تقسیم کرد: تاثیر آن بر روی بخش مالی و تاثیری که این بحران بر روی اقتصاد واقعی ایجاد کرد. به دلیل عدم وجود تحقیقات جامع و با جزئیات، ارزیابی فعالیت‌های نظام بانک‌داری اسلامی در دوره بحران بر اساس مشاهدات تجربی، شواهد و تحلیل‌های استدلالی بوده است.

    بانک‌داری اسلامی در اولین مرحله بحران طی سال‌های 2007 و 2008، در مقایسه با بانک‌داری سنتی مورد توجه قرار گرفت. طبق مطالعۀ صندوق بین‌المللی پول، بانک‌های اسلامی در سال 2008 در مواردی چون سوددهی، رشد اعتبار و دارایی بهتر از بانک‌های مرسوم عمل کردند. در سال 2008 کاهش سوددهی بانک‌های اسلامی کمتر از 10 درصد بود، در حالی که بانک‌های سنتی بیش از 35 درصد در مقایسه با سال 2007 سود خود را از دست دادند. مطالعه صندوق بین‌المللی بیان می‌دارد که بانک‌های اسلامی در طول سال‌ها در بیشتر کشورها و در مقایسه با بانک‌های سنتی رشد قدرتمند اعتباری خود را حفظ کردند. این صندوق پیشنهاد می‌کند که این سیستم پتانسیل قوی برای افزایش سهم بازار و امکان ایجاد ثبات در بازار از طریق اعتبار موجود را دارد. این روند در طرف دارائی‌ها نیز حاکم است، با کاستن از نسبت بدهی به دارائی خالص و افزایش دو برابری دارائی‌ها نسبت به بانک‌های سنتی طی سال‌های 2007 تا 2009 کمتر تحت تاثیر بحران مالی قرار گرفت. زیرا بحران جهانی یک پدیده مستمر است، اما نتایج موقت هستند، بنابراین، این نتایج با توجه به ویژگی‌های سیستم بانکداری اسلامی خیلی تاثیر‌گذار نیستند.

    ویژگی‌های مدل‌ کسب و کار بانک‌داری اسلامی، سیستم را در مقابل اولین تاثیرات بحران مالی جهان محافظت کرد. سیستم مالی سنتی در سطح وسیعی بدهی محور است و انتقال ریسک در آن انجام می‌شود، اما سیستم مالی اسلامی دارائی محور بوده و در تقسیم ریسک تمرکز دارد. ممنوعیت افزایش نسبت بدهی به دارائی خالص و انتقال ریسک با توجه به مبانی دین مبین اسلام قدرت بازیابی سیستم مالی اسلامی را بیشتر کرده و کمتر در معرض خطر قرار داد است و در مقابل اثرات مخرب دارائی‌های سمی که، دلیل بحران مالی جهانی است، محافظت می‌کند.

    ویژگی‌های نظام بانک‌داری اسلامی باعث می‌شود که فعالیت‌های این بخش بیشتر به اقتصاد واقعی نزدیکتر باشد. این موضوع آسیب‌ها و حباب‌ها را کاهش می‌دهد، اما، بیشتر در معرض افشاگری قرار داده و در مقابل موج بحران دوم یعنی رکود در اقتصاد واقعی بیشتر در معرض خطر قرار می‌دهد. بانک‌های اسلامی بیشتر منابع خود را در اختیار مشتریان قرار می‌دهند و در دارائی‌هایی سرمایه‌گذاری می‌کنند که غیر قابل تبدیل به نقدینگی بوده‌ و زیان‌های حاصله را با سهام‌دارن تقسیم می‌کنند. با توجه به مطالعه صندوق بین‌المللی پول، بانک‌های اسلامی که در سال 2009 افت شدیدی در سوددهی داشتند دلیلش ضعف در مدیریت ریسک بوده است.

    موج دوم بحران مالی بعضی از نقایص نظام بانک‌داری اسلامی را نمایان ساخت، این نواقص ممکن است بتوانند ظرفیت رشد و توسعه این نظام را به خطر بیندازند. بانک‌های اسلامی برای حداکثر کردن پتانسیل خود از جمله بهبود مدیریت ریسک‌های بازارهای خاص مانند نقدینگی و ریسک‌های تکرار شدنی این چالش‌ها را باید مورد توجه قرار بدهند.

    مدیریت نقدینگی تحت مقررات مالیه اسلامی به دلیل محدودیت یا نبود ابزارهای عملی و شرکای کم در بازار مالی مشکل است. زیرا، ابزارهای نقدینگی مرسوم با توجه به مبانی اسلام ممنوع شده است به همین دلیل بانک‌های اسلامی نسبت نقدینگی را در مقایسه با بانک‌های سنتی بالا نگه ‌می‌دارند. با این‌حال، نبود قرادادهای استاندارد شده، فقدان ابزارهای لازم برای جلوگیری از بی‌ثباتی پول و بازارها، چارچوب‌های کاری ناقص و نبود متخصصان خبره در سطح واحدهای نظارت و صنعت به نظر می‌رسد پتانسیل مالیه اسلامی را تضعیف می‌کند و بر ادامه فعالیت آن اثر مخرب می‌گذارد.

    دقیقاً مثل بانک‌های سنتی، بانک‌های اسلامی به طور روز افزون دارائی‌های بلند مدت را به جای دارائی‌های کوتاه مدت تامین مالی می‌کنند و این کار با توجه اصول اسلامی انجام می‌شود. موسسات مالی اسلامی در تولیدات مالی ساختار یافته که باعث بروز بحران می‌شوند سرمایه‌گذاری نکردند اما، دارائی‌هایی که آن‌ها در آن سرمایه‌گذاری کرده‌اند مانند وجه نقد می‌باشد. با توجه به اینکه همزمان با توسعه فعالیت‌های بانک‌ها افزایش سرمایه مناسب صورت نمی‌گیرد و به دلیل توزیع درآمدها در دوره رشد ایستا باقی می‌ماند، درصد بدهی به دارائی خالص بالا رفته است.

    نظام بانک‌داری اسلامی همگون نیست. بعضی از بانک‌ها ابزارهای مدیریت ریسک پیچیده، منابع مالی و مشتریان متنوعی دارند. بعضی فعالیت‌های نسبتاً ساده‌تری را انجام می‌دهند و سطوح مختلف نسبت بدهی به دارئی خالص و نقدینگی را دارند. با این حال، بانک‌های اسلامی از تاثیرات منفی سرریز اقتصاد واقعی در امان نیستند و باید این نواقص را جبران بکنند. بیشتر  این نواقص در حوزه‌های مدیریت نقدینگی، بهبود و هماهنگ ساختن قوانین، سیستم نظارت و به روز نگه داشتن زیر ساخت‌های حقوقی در جهت همانگ بودن با فضای متغیر چشم‌انداز مالی مشاهده می‌شود.

    نظام بانک‌داری اسلامی توان بازیابی خود را در دوره رکود توانست حفظ کند؛ اما، این راه حل نمی‌تواند مرحمی بر بانک‌های سنتی که در تلاطم بحران مالی آسیب دیده‌اند باشد. یک نظام بانک‌داری بی نقص وجود ندارد؛ فقط سیستم‌هایی وجود دارند که در شرایطی که آن‌ها فعالیت می‌کنند هم‌گام با بازار به روز می‌شوند. بانک‌های اسلامی کمتر تحت تاثیر بحران‌های مالی قرار می‌گیرند اما، آن‌ها از تاثیرات مخرب ارزش اعتباری مشتریان خود در زمان رکود اقتصادی در امان نیستند.

    قبل از بحران مالی، نظام بانکداری اسلامی در حالی که نقش عمده‌ای در جایگاه خود داشت، یک سیستم خرد محسوب می‌شد. نبود سیستم استاندارد شده و نگاه محلی به فعالیت‌های آن از ویژگی‌های آن بوده است. شرایط بازار جدید نظام بانکداری اسلامی را به سطح جدیدی رسانده است، جایی که مقررات متفاوتی اعمال می‌شود و ریسک‌های گوناگونی وجود دارد که قابل چشم‌پوشی هستند.

    بانک‌های اسلامی می‌توانند جایگاه خود را با استفاده از فعالیت‌های برون مرزی محکم کرده و رشد کنند. برای این منظور لازم است که محصولات و خدمات متنوع و استاندارد ارائه بدهند، فرایند‌ها و دستورات شریعت را اجرا کنند و مدیریت ریسک و نقدینگی خود را بهبود ببخشند. تعدادی از صاحب‌نظران معتقدند که لازم است مدل تجاری بیشتر موسسات مالی اسلامی با ایجاد منابع متنوع درآمد مورد بازنگری قرار بگیرد. این منابع جدید می‌توانند شامل: درآمدهای حاصل از خدمات مشاوره‌ای، مدیریت دارایی‌ها یا خدمات مالی برای مشتریان خرد باشد. ولو اینکه بانک‌های اسلامی با هماهنگ کردن خود با شرایط بازار هدف و الزامات و با پیروی نکردن از ابزارهای مرسوم و استراتژی‌های مدیریت ریسک باید با استفاده از مقوله صرفه‌جویی به مقیاس به یک مزیت رقابتی با دوام دست پیدا کنند. بنابراین، تمرکز باید بر روی ساختاری باشد که محصولات، خدمات و ابزارهای مدیریت ریسک را دارا می‌باشد و بیشتر با الزامات دین سازگار هستند و نیاز حدوداً 1.3 میلیارد مشتری مسلمان را برآورده کند.

    مهم‌ترین نکته مشترک همه محصولات، ابزارها و فعالیت‌ها نظام بانکداری اسلامی این است که همگی مطابق قوانین شریعت هستند. البته، سود هم مهم است. با این حال، تا زمانی که بانک‌های سنتی تمام نیروی خود را صرف حداکثر سازی درآمد می‌کنند، فعالیت‌های آن‌ها خیلی با واقعیت سازگار نیست و نتایج خیلی قابل قبول نمی‌شود. زیان این نادیده گرفته شدن واقعیت قبل از شروع بحران توسط تحلیل‌گران مورد انتقاد قرار گرفته بود. حتی برخی افراد از این موضوع به عنوان "سلاح مالی کشتار جمعی" یاد می‌کنند، اما، توهم درآمد زیاد همه شرکت کنندگان را برای رسیدن به ارزش افزوده بانک به عنوان یکی از مهم‌ترین بازیگران در زنجیره ارتباطات مالی را گمراه می‌کند. تنها امیدی که وجود دارد این است که کسانی‌ که آینده بانکداری را می‌سازند درس‌های بحران‌های مالی اخیر را در ذهن خود داشته باشند و بهترین اقدامات را خارج از چارچوب فعالیت بانک‌های سنتی و برای اجرای روش‌های خاص خود بردارند.                     


    این مطلب تا کنون 40 بار بازدید شده است.
    منبع
    برچسب ها : اسلامی ,مالی ,بانک‌های ,نظام ,بانک‌داری ,بحران ,بانک‌های اسلامی ,مالی اسلامی ,بانک‌داری اسلامی ,نظام بانک‌داری ,تامین مالی ,نظام بانک‌داری اسلامی ,نظام بانکداری اسلامی ,مطالعه صندوق بین‌المللی ,پول، بانک‌های اسلامی ,
    نظام بانکداری اسلامی: تهدیدات و فرصت‌ها

تبلیغات


    محل نمایش تبلیغات شما

پربازدیدترین مطالب

آمار

تبلیغات

محل نمایش تبلیغات شما

تبلیغات

محل نمایش تبلیغات شما

آخرین کلمات جستجو شده

تگ های برتر